Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC), sıhhat turizminde değerli bir merkez haline gelirken, tüp bebek tedavisi ismi altında yürütülen ve etik tartışmalara neden olan “cinsiyet seçimi” (cinsiyet siparişi) uygulamaları, on yıldır gündemdeki yerini koruyor. Genetik tarama metotlarının ticari bir “sipariş” modeline dönüştürüldüğü tezleri, 2016’dan bugüne basına yansıyan haberler, uzman görüşleri ve son yapılan araştırmalarla kronolojik bir belge haline dönüştü.
İşte paket çeşitlerle başlayan, global örneklerle karşılaştırılan ve kamera kayıtlarıyla belgelenen KKTC’deki “cinsiyet seçimi” evrakı:
2016: LÜKS OTELLİ PAKET TİPLER VE 7 BİN EURO’LUK TARİFE
Kuzey Kıbrıs’taki tüp bebek dalının boyutları ve işleyiş formu, birinci olarak 1 Mart 2016 tarihinde HaberTürk’ten Öznur Karslı’nın haberiyle ayrıntılı bir formda kamuoyuna yansıdı. Türkiye’de tüp bebek yönetmeliklerinin sıkı olması nedeniyle, o periyotta yılda yaklaşık 3 bin ailenin çocuk sahibi olabilmek için yurtdışına çıktığı, bu adreslerin başında ise KKTC’nin geldiği belirlendi.
15 MERKEZ VE “HER ŞEY DAHİL” SİSTEM
Yapılan araştırmalara nazaran, Kuzey Kıbrıs’ta faaliyet gösteren 15 tüp bebek merkezi, hastalara “paket turlar” sunarak bir sıhhat turizmi kesimi oluşturdu. Bu paketler dahilinde çiftlere çok yıldızlı otel seçenekleri sunuluyor, hastalar özel araçlarla havalimanından karşılanıyor ve tüm süreç “tatil” konseptiyle birleştiriliyor. Merkezlerin, çiftlere adaya gelmeden evvel her türlü bilgiyi verdiği sistemde, 2016 yılı datalarına nazaran “bebeğin cinsiyetini belirlemek” için talep edilen fiyatın 7 bin Euro’ya kadar çıktığı tespit edildi.
Kıbrıs Tüp Bebek Merkezi’nin kurucusu Dr. Halil İbrahim Tekin, o devir dalın işleyişini ve maliyet yapısını şu sözlerle anlatmıştı:
“Bizler hastalara ulaşım, konaklama konusunda yardımcı oluyoruz. Zira bu 6 günlük bir süreç. İşçi ve tüp bebek tedavisinde kullandığımız materyalleri düşündüğünüzde bu maliyet 2 bin 500 Euro’yu buluyor. Bu tedavi için çiftler kredi bile çekiyor.”
2019: GLOBAL PAZAR, DUBAİ ÖRNEĞİ VE DİYANET’İN TAVRI
Sektördeki büyüme devam ederken, 11 Eylül 2019’da Independent Türkçe’de yer alan evrak, mevzuyu global bir perspektife ve Türkiye’deki etik/dini tartışmalara taşıdı. Tüp bebekte cinsiyet seçiminin (Preimplantasyon Genetik Teşhis – PGT) Türkiye, Birleşik Krallık, Rusya, Suudi Arabistan ve Hindistan üzere pek çok ülkede yasak olmasına karşın, KKTC ve Birleşik Arap Emirlikleri’ne (BAE) bağlı Dubai’de yasal boşluklardan yahut hür bölgelerden yararlanılarak uygulandığı vurgulandı.
DUBAİ’DE TALEP İKİYE KATLANDI
Haberde, bilhassa Avrupa’dan gelen hastaların KKTC’yi tercih ettiği, Dubai’nin de bu alanda yükselen bir pazar olduğu belirtildi. Dubai’deki kliniklerde cinsiyet seçimi taleplerinin son beş yılda iki katına çıktığı, sürecin maliyetinin 5 bin ila 11 bin dolar ortasında değiştiği rapor edildi. BAE’de klinik işleten Dr. Amal Alias, “Gördüğümüz çiftlerin yüzde 20’si cinsiyet seçimi talep ediyor” diyerek, bilhassa Hindistan’dan gelen ailelerin büyük çoğunluğunun “erkek çocuk” sahibi olmak istediğini belirtti. Batı dünyasında ise İngiliz Model Danielle Lloyd’un kız çocuk sahibi olmak için Dubai’de tedavi olacağı basına yansıdı.
Uzmanlar, ebeveynlere cinsiyet tayini hakkının verilmesinin, bilhassa erkek çocuk tercihini artırarak nüfus istikrarını bozacağı ve toplumsal meselelere yol açacağı ihtarında bulundu.
DİYANET: KUŞAĞIN FELAKETİNİ HAZIRLAR
Türkiye’de doktorlar yasal yasaklar nedeniyle hususa aralı dururken, Diyanet İşleri Başkanlığı net bir tutum sergiledi. 2014 yılında yayımlanan “Cinsiyet Tayini” başlıklı kararını hatırlatan Diyanet, “zorunlu tıbbi haller dışında” (genetik hastalık riski vb.) doğum öncesi cinsiyet seçiminin dinen caiz olmadığını açıkladı.
Dönemin Diyanet İşleri Başkanı Ali Erbaş, Konya Kapu Camii’nde verdiği hutbede ve çeşitli konuşmalarında mevzunun hassasiyetine değinerek şu tabirleri kullandı:
“Cinsiyete müdahale eden ve cinsiyetsizliğe davet eden uğraşlar yalnızca bireyin değil bütün bir kuşağın felaketini hazırlar.”
Erbaş, cinsiyetin Allah tarafından belirlendiğini ve bunun ferdî bir özgürlük alanı olamayacağını savundu.
GÜNÜMÜZ: BÂTIN KAMERA KAYITLARI VE “İNTERNET SİTESİNDEN KALDIRIN” TALİMATI
Yıllar içinde artan tartışmalara karşın uygulamanın saklılıkla devam ettiği, DW Türkçe muhabiri Gezal Acer’in araştırmasıyla belgelendi. Araştırma, KKTC’deki birtakım tüp bebek kliniklerinde “Kız mı erkek mi?” sorusunun milyonlarca dolarlık bir “sipariş” modeline dönüştüğünü ortaya koydu.
EMBRİYOLAR AYRIŞTIRILIYOR
İddiaya nazaran, genetik bozuklukların tespiti için kullanılan tıbbi metot, birtakım kliniklerde etik dışı bir biçimde “isteğe bağlı cinsiyet belirleme” aracı olarak kullanılıyor. Embriyolar laboratuvar ortamında kız ve erkek olarak ayrıştırılıyor ve çiftlere arzuladıkları bebek ihtimali sunuluyor.
YETKİLİNİN ÇELİŞKİSİ KAMERADA
DW Türkçe, savları sormak üzere Kuzey Kıbrıs Sıhhat Turizmi Kurulu’ndan bir yetkili ile görüştü. Yetkili, röportaj sırasında resmi bir lisanla, “Cinsiyet seçimini biz sadece cinsiyet seçimi yapmak için Kıbrıs’ta yapmıyoruz, Türk tarafında” açıklamasında bulunarak argümanları reddetti.
Ancak kameranın kayıttan çıktığını sanan birebir yetkilinin, çabucak akabinde yaptığı telefon görüşmesinde verdiği talimat, uygulamanın perde gerisini gözler önüne serdi:
“Bizim bu yeni sayfamızda cinsiyet seçimiyle ilgili bir şey varsa, çabucak kaldırman lazım.”
GÜNCEL FİYAT: 6 BİN EURO
Araştırma kapsamında bir kliniğe müşteri üzere giren muhabir, süreç ayrıntılarını ve aktüel fiyatı öğrendi. Klinik çalışanı, “Fiyatı 6 bin Euro. Lakin öncesinde anne adayından kan örneği alınması gerekiyor” diyerek prosedürü açıkladı. Almanya ve Türkiye üzere ülkelerde yasak olan bu uygulamanın, KKTC’de hala etkin bir pazar olduğu görüldü.
