ABD’nin San Diego kentindeki bilimsel toplantının yapıldığı salonun camları, donanmaya ilişkin gemilerin demirlediği Pasifik Okyanusu’na bakıyordu. Dinleyicilerin büyük çoğunluğu Amerikalı hekimlerdi. Konuşmacı ise eski bir ABD Dışişleri Bakanıydı. Kelamlarına şu cümleyle başladı:
“Biz bugün dünyanın Roma İmparatorluğu’yuz.”
Bunu söylerken hafif bir tebessüm, hatta bir ölçü istihza vardı sesinde. Dünyaya her alanda taraf verdiklerini, birçok ülkeyi dolaylı ya da direkt yönettiklerini anlattı. Akabinde Orta Doğu’ya geldi. Demokrasi götürmekten kelam etti. Bizim ülkemizin de ismini vererek, bölgede “demokrasi olmadığını, demokrasicilik oynandığını” söyledi. Konuşma, Amerika’nın gücü, yeni sonlar ve gelecekte şekillenecek yeni ülkeler üzerine devam etti.
*
Benzer bir konuşmayı, bir yıl sonra öteki bir ABD Dışişleri Bakanı’ndan da duydum.
Bugün gelinen noktada, Amerika ve İsrail’in açık ya da örtülü müdahaleleriyle İran’da önemli bir hareketlilik yaşanıyor. Donald Trump, İran’ı tekraren tehdit ediyor; gerekirse askeri müdahaleden kelam ediyor. Tarih bilenler için bu telaffuzlar yeni değil.
*
1953’te CIA takviyeli bir operasyonla İran’da seçilmiş bir başbakan devrilmiş, Şah ülkeyi terk etmiş, akabinde tekrar iktidara getirilmişti. Sonrası malum: 1979’a kadar süren bir idare ve akabinde esaslı bir kırılma.
Ancak sorun sadece son yüzyıl değil.
Milattan sonra değil, evvel; Roma İmparatorluğu’nun en güçlü olduğu devirlerde, İmparator Augustus ölmeden evvel bir emirname yayımlar. Bu buyruklar zincirlenmiş demir levhalara yazılır ve imparatorluğun doğu eyaletlerine gönderilir. O eyaletlerden biri Angora’dır; yani bugünkü Ankara…
Levhalarda neyin yapılacağı, neyin yapılmayacağı yazılıdır. Angora’ya verilen vazife nettir: Doğudan gelecek İran tehdidine karşı bir tampon bölge olmak.
*
Şu tarihî gerçeği not düşmek gerekir: Roma İmparatorluğu, hiçbir periyodunda İran’ı kesin biçimde yenememiştir. Fırat’ın ötesine kalıcı olarak geçememiştir. Hatta Roma tarihinin en büyük utançlarından biri, Harran’da yaşanmıştır. Marcus Licinius Crassus, Persler karşısında ağır bir mağlubiyet almış, öldürülmüş, Roma sancakları ele geçirilmiştir. Rivayete nazaran, altına olan düşkünlüğüyle bilinen Crassus’un ağzına eritilmiş altın dökülmüştür…
*
Yıllar sonra Roma, bu sancakları geri alabilmek için son derece aşağılayıcı ödünler vermek zorunda kalmıştır.
Bir diğer hezimet ise Kayseri’de yaşanır. Roma İmparatoru Valerianus, Pers Hükümdarı Şapur’un önünde diz çöker; Şapur cet binerken imparatoru basamak olarak kullanır. Valerianus yıllarca esir tutulur ve sonunda öldürülür. Bu sahnelerin rölyefleri bugün hâlâ İran’da görülebilir.
*
Roma dünyası bu aşağılanmanın ruhsal yükünü asırlarca taşımıştır.
Tesadüf bu ya, Augustus’un o demir levhalarından sadece biri günümüze ulaşmıştır. Hacı Bayram Camii’nin yanında, Roma tapınağı kalıntıları ortasında bulunmuş ve bugün müzede sergilenmektedir. Doğu’nun, bilhassa İran’ın, Roma için ne manaya geldiğinin somut bir dokümanıdır bu…
*
Bugün Trump kendisini çağdaş bir Roma imparatoru üzere konumlandırarak bu coğrafyada istediği düzenlemeleri yapabileceğini düşünüyor olabilir. Lakin tarih, kısa başkanlık periyotlarıyla değil; yüzyıllarla, hatta binyıllarla yazılır.
Bu topraklarda yaşayan halklar, cetvelle çizilmiş sonların ötesinde bir hafızaya sahiptir. İran, yüz yıllık bir devlet değildir. Binlerce yıllık bir siyasi ve kültürel süzgeçten geçerek bugüne gelmiştir.
Roma bunu görmezden gelmişti.
Bugünün “imparatorları” da tıpkı yanılgının eşiğinde mi, yoksa tarihten ders alma iradesi gösterebilecekler mi?
Tarih, yanıtı her vakit gecikmeli verir.
(Not:ABD’deki konferansta bulunan Türk bilim insanı ünlü beyin ve hudut cerrahı Prof. Dr. Cengiz Kuday’dır. Anektod ona aittir.)
