22 Ocak 2026 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan “Mekânsal Planlar İmal Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik” ile cemevlerini imar planlarında “kültürel tesis” olarak sınıflandırdı. Düzenleme, Anayasa’nın 90. hususu, AİHM kararları ve toplumsal beklentiler çerçevesinde inanç özgürlüğü ve eşit yurttaşlık unsurları açısından değerli düşünceler doğuracağı tasası taşımaktadır.
Türkiye’de Alevi toplumunun temel taleplerinin başında gelen “cemevlerinin ibadethane statüsünün tanınması” sorunu, on yıllardır süregelen bir hukuk ve demokrasi gayretidir. Bu süreçte en kritik dönemeçlerden biri, 2016 yılında Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) Prof. Dr. İzzettin Doğan ve 300 civarında Alevi yurttaş tarafından yapılan müracaat sonucunda verdiği karardır.
AİHM, cemevlerinin ibadethane olduğunu ve Aleviliğin kendine has inanç pratikleri ile başka bir inanç sistemi olarak devlet tarafından tanınması gerektiğini karar altına almıştı. Bu karar doğrultusunda Sayın Prof. İzzettin Doğan’nın başvurusu sonucu Danıştay da cemevlerinin ibadethane olduğunu tescil etmiş, böylece türel taban milletlerarası ve ulusal üst yargı organlarınca netleştirilmişti. Lakin 2026 yılına gelindiğinde Etraf, Şehircilik ve İlim Değişikliği Bakanlığı tarafından yayımlanan yeni yönetmelik, bu birikimi görmezden gelerek mevzuyu tekrar teknik ve “kültürel” alana hapsetmeye yönelik makûs niyetli bir teşebbüstür.
Siyasal iktidarın imzaladığı bu yönetmelik Anayasa’mızın 90. maddesinin açık bir ihlalidir.
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 90. hususunun son fıkrası (2004 değişikliği), temel hak ve özgürlüklere ait milletlerarası andlaşmalarla ulusal kanunların farklı kararlar içermesi durumunda, milletlerarası andlaşma kararlarının temel alınacağını açıkça belirtir.
AİHM kararları, Türkiye’nin taraf olduğu Avrupa İnsan Hakları Mukavelesi (AİHS) kapsamında bağlayıcıdır. Danıştay ve AİHM tarafından “ibadethane” olarak tanımlanan bir yapının, bir yönetmelik değişikliği ile “kültürel tesis” olarak kodlanması ile Anayasa’nın 90. unsuru resmen ihlal edilmiştir.
İdari bir yönetmelik, ne Anayasa’nın amir kararlarına ne de Türkiye’nin uymakla yükümlü olduğu milletlerarası mukavelelere karşıt olabilir. Cemevlerinin “kültürel tesis” sayılması, inanç özgürlüğünü ikincilleştiren bir idari süreç niteliğindedir.
2022 düzenlemesinden, 2026 yönetmeliği sürecine baktığımızda tam bir tezatlık olduğu görülmektedir.
2022 yılında 3194 sayılı İmar Kanunu’na eklenen Ek Unsur 10’da, cemevlerine yönelik imar planlarında yer ayrılmasını yasal bir mecburilik haline getirmişti. Bu adımda, her ne kadar “ibadethane” sözü direkt kullanılmasa da, cemevlerinin kamusal alandaki meşruiyetini artırması bakımından kıymetli görülmüştü.
Ancak 22 Ocak 2026 tarihli “Mekânsal Planlar İmal Yönetmeliği”, bu süreci ileriye taşımak yerine geriye sarmıştır. Halbuki 2018 yılındaki “İmar Barışı” sürecinde birçok cemevi, yapı kayıt evraklarına “ibadethane” olarak işlenmişti.
Yeni yönetmelik, daha evvel fiilen yahut kimi evraklarla tescil edilen ibadethane statüsünü “kültürel tesis” torba tarifine indirgeyerek kazanılmış hakları tehdit etmektedir. Bu, yalnızca teknik bir düzenleme değil, Alevi inancının mekansal kimliğine yönelik bir hücumdur.
***
Yönetmeliğin hazırlanma sürecinde Alevi-Bektaşi Kültür ve Cemevi Başkanlığı’nın görüşlerinin temel alınmış olması, öteki bir garabete neden olup tartışmanın en can alıcı noktalarından birini oluşturmaktadır.
Alevi tolumu tarafından bir asimilasyon merkezi olarak kabul edilen, siyasi iktidarın Alevileri bölmek üzere tasarladığı paravan kuruluşu Alevi Bektaşi Kültür ve Cemevi Başkanlığı bu yönetmeliğin hazırlanmasında ötekileştirici ve incitici bir rol üstlenmiştir.
Alevi toplumu ile istişare edilmeden, “rızalık” alınmadan atılan bu adım, ilgili başkanlığın kuruluş emelinin bir sefer daha sorgulanmasına neden olmaktadır. Cemevlerinin bir inanç merkezi olmaktan çıkarılıp “kültürel” bir öğeye indirgenmesi, inancın teolojik özünü zedeleyen bir risk taşımaktadır. Kurumun bu tanıma onay vermesi, Alevi toplumunda “asimilasyon ve inancın folklorikleştirilmesi” telaşlarını haklı çıkarmaktadır. Bu bürokratik karar, devletin en üst kademelerinde lisana getirilen “toplumsal barış” vaatleriyle taban tabana zıt bir tablo görünümündedir.
Siyasal iktidar artık bir karar kademesinde olduğu halde cemevlerini ibadethane değil, kültürel bir olgu olduğunu yönetmeliklerle tanımlamayı tercih etmesi beraberinde toplumsal reaksiyonların avazını duyar olduk:
Aleviler vardır, Alevilik haktır, ibadethanemiz Cemevi’dir!
Cemevleri, tıpkı İslamiyet’in birinci devrindeki mescitler üzere, yalnızca birer bina değil; toplumsal adaletin sağlandığı, eğitimin verildiği ve en kıymetlisi inancın rituellerinin (Cem ibadeti) gerçekleştirildiği çok işlevli kutsal yerlerdir.
Camiler, Kiliseler ve Havralar “ibadethane” statüsüyle tüm haklardan (elektrik, su, vergi muafiyeti, imar kolaylıkları vb.) yararlanırken, bu yönetmelikle siyasal iktidar tarafından Cemevleri’nin “kültürel tesis” kategorisine sokulması, Alevileri “ikinci sınıf yurttaş” statüsünde görüldüğünü belgeledi.
Bir inancın nerede ve nasıl ibadet edeceğine devletin bürokratik kurumları değil, o inancın sahipleri karar verir. Cemevini kültürel bir tesis olarak tanımlamak, Alevi erkanına, Hakk Muhammet Ali Yolu’na ve onun insan odaklı öğretisine yönelik bir saygısızlık olarak kabul edilmektedir.
22 Ocak 2026 tarihli yönetmelik değişikliği, Alevi toplumunun iradesini ve tüzel kazanımları yok sayan bir adım olarak tarihe geçmiştir. Tahlil, söz oyunları yahut teknik tanımlamalarla değil, o inanç sahiplerinin rızalığı alınarak adaletli, vicdani ve anayasal bir tanıma dayanmaktadır.
Temel Talepler ve Teklifler:
-
Söz konusu yönetmelikte cemevleri derhal “İbadet Alanı” olarak yine tanımlanmalıdır.
-
Cemevlerinin statüsü yönetmeliklerin inisiyatifinden çıkarılmalı ve Anayasa ve Türkiye Cumhuriyeti kanunları çerçevesinde “ibadethane” olarak resmen tescil edilmelidir.
-
Devlet, tüm inanç kümelerine karşı eşit uzaklıkta durmalı ve “eşit yurttaşlık” unsurunu resmi olarak uygulamaya geçirmelidir.
-
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı bu hatadan dönmeli, toplumsal barışı zedeleyen bu düzenlemeyi derhal revize etmelidir.
Cemevi kültürel bir miras değil, yaşayan ve nefes alan ibadethanelerdir. Bu gerçeğin hukuken kabulü, Türkiye’nin demokrasi ve insan hakları karnesi için bir tercih değil, artık bir zorunluluktur.
Cemevlerinin hukuki statüsü sorunu, 2026 yönetmeliği ile yeni bir boyutta krize neden oldu.
Türkiye’de laiklik düzeneği, devletin inançlar karşısında tarafsızlığını ve tüm inanç topluluklarının kendi pratiklerini özgürce icra etmesini gerektirir. Lakin Cemevleri’nin statüsü tartışması, siyasal iktidarın “tanımlayıcı” bir rol üstlenmesiyle tıkanmaktadır.
Sosyolojik olarak bir yerin ibadethane olması, orayı kullanan topluluğun atfettiği kutsallıkla ilgilidir. Siyasal iktidarın bir toplumsal yapının “kültürel” mi yoksa “inançsal” mı olduğuna karar vermesi, din ve vicdan özgürlüğüne direkt bir darbedir. 2026 yönetmeliği, siyasal iktidarın bu hududu aşarak bir inanç merkezini “kültürel tesis” olarak etiketlemesiyle sonuçlandı.
Uluslararası hukuk ve AİHM süreci Alevilerin lehine kararlarla sonuçlandı.
AİHM’nin 2016 yılında sonuçlandırdığı İzzettin Doğan ve Başkaları v. Türkiye Davası, bu tartışmanın tüzel miladıdır. Mahkeme, Türkiye’nin Alevilere yönelik ayrımcılık yaptığına ve din özgürlüğünü ihlal ettiğine hükmetmişti.
-
AİHS Unsur 9 ve 14: Mahkeme, cemevlerine ibadethane statüsü verilmemesinin, AİHS’in 9. hususundaki (Düşünce, vicdan ve din özgürlüğü) ve 14. hususundaki (Ayrımcılık yasağı) hakları ihlal ettiğini tescillemiştir.
-
Anayasa Unsur 90: Türk hukuk sisteminde memleketler arası kontratlar kanunların üzerindedir. Münasebetiyle, bir yönetmeliğin AİHM tarafından tescil edilmiş bir hakkı (ibadethane statüsü) daraltarak “kültürel tesis” yapması, normlar hiyerarşisine aykırıdır.
3194 Sayılı İmar Kanunu ve yeni yönetmelikteki “Kültürel Tesis” çelişkilidir. Siyasal iktidar bu çelişkiyi görmezden gelerek 20-25 milyon nüfuslu bir inanç toplumunu karşısına almayı yeğledi.
2022 yılında yapılan yasal düzenleme (7421 sayılı kanun), cemevlerini imar planlarına dahil ederek olumlu bir adım üzere görünse de, “ibadethane” sözünden kaçınılması bir “gri alan” oluşturmuştu.
22 Ocak 2026 tarihli yönetmelik, bu gri alanı Aleviler aleyhine siyaha dönüştürerek doldurmuştur. Cemevlerinin “Kültürel Tesis Alanı” olarak kodlanması, bu yerlerin cami, kilise yahut havra ile birebir hukuksal kategoride (İbadet Alanı) yer almasını engellemektedir. Ayrıyeten kültürel tesis statüsü; emlak vergisi muafiyeti, güç masraflarının genel bütçeden karşılanması ve işçi rejimi üzere mevzularda da cemevlerini dezavantajlı hale getirmektedir.
***
Cemevlerini “kültür merkezi” olarak tanımlamak, Alevi inancını bir “inanç” olmaktan çıkarıp bir “folklorik öge” seviyesine indirgemektir. Alevi toplumu bu hamleyi, inancın özünü boşaltmaya yönelik bir asimilasyon siyaseti olarak kıymetlendirmektedir. Alevi-Bektaşi Kültür ve Cemevi Başkanlığı, toplumun isteğini almadan yönetmeliğe teklifte bulunarak onay vermesi, kurumun “hizmet” mi yoksa “denetim ve asimilasyon” odaklı mı olduğu sorusunu akla getirmektedir.
Türkiye’nin iç barışı, tüm inanç ve kültürlerin kendilerini öz kimlikleriyle tabir edebilmelerine bağlıdır. Siyasal iktidarın “Alevi Açılımı” telaffuzları ile bürokrasinin “kültürel tesis” kararı ortasındaki tezat, samimiyetsizliğe yol açmaktadır. Bir vatandaşın vergi verip, kendi inanç merkezinin devlet tarafından “kültürel tesis” (yani bir nevi cafe, müze yahut kütüphane gibisi ticari kuruluş) olarak görülmesi, yurttaşlık bağına ziyan veren bir durumdur.
***
Sonuç olarak, 22 Ocak 2026 tarihli yönetmelik değişikliği, hem tüzel hem de vicdani açıdan sürdürülebilir değildir. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, “Kültürel Tesis” ibaresini “İbadet Alanı (Cemevi)” olarak acilen revize etmelidir. Bu sorun yönetmeliklerle değil, doğrudan İmar Kanunu ve ilgili mevzuatta “ibadethane” unsurunda gösterilerek çözülmelidir.
Eğer adil ve hakkaniyetli bir düzenlemeye gereksinim duyuluyorsa bu kapalı kapılar arkasında değil, Alevi toplumunun kurumları olan Anadolu Alevi Ocakları temsilcisi Dedeler ile Alevi Demokratik Kitle Örgütleri ve akademik çevrelerin iştirakiyle, “rızalık” temeline nazaran yapılmalıdır.
Siyasal iktidar kritik bir eşiktedir. Şayet Alevi toplumunun problemlerini çözmek istiyorsa önünde iki seçenek var:
Ya Alevi toplumunun rızalığını alarak, adaletli bir kararla Aleviliği yasal tabanda kabul edecek; ya da “Aleviliği reddediyoruz ve Alevileri bir inanç toplumu olarak tanımıyoruz, münasebetiyle ister kabul edin ister etmeyin bu yönetmelik size bir lütuftur, cemevleri oyun oynanan yerlerdir ve bu da kültür dairesinde lakin yer bulur” diyecek.
