Harbiye Muhsin Ertuğrul Sahnesi’nin fuayesi, kimi sabahlar bir kentten daha büyük olur. Geçtiğimiz pazar da öyleydi. Haldun Dormen’i uğurlamak için toplanmış kalabalık, kapıdan içeri adımını atar atmaz sesini kısıyor; güya sahnede oyun varmış üzere salonda yerlerini alıyordu. Perde açık, sahnede ekrana yansıtılmış fotoğrafıyla bizi selamlayan Dormen güya bayrağa sarılmış tabutunda yatmıyor da bir performans daha yapıyor üzereydi.
Haldun Dormen’in vasiyeti doğrultusunda cenaze merasiminin Muhsin Ertuğrul Sahnesi’nde yapıldı. Bu tercih Dormen’in hayatı boyunca savunduğu fikrin karşılığı üzereydi. Tiyatro yerle değil hafızayla yaşar lakin hafıza, bir yerin içinde yankılandığında toplum olur.
97 yaşında İstanbul’da hayatını kaybeden Dormen’in veda ritüeli de bu nedenle bir merasimden çok toplu bir hatırlayışa benziyordu. Sahnenin, bir tabut etrafında tekrar kamusal yere dönüşmesi tesadüf değildi. Dormen’in uzun ömrü, Türkiye’de tiyatronun sadece bir sanat alanı değil, birebir vakitte bir eğitim, bir lisan, bir görgü ve bir örgütlenme biçimi olabileceğini gösteren örneklerle doluydu.
Bu yazı, Haldun Dormen’in yetmiş yılı aşan sanat üretiminin Türkiye tiyatrosunda neden bir ekol sayıldığını; yetiştirdiği oyuncularla, yazdığı oyunlarla, kurduğu kurumlarla ve öncülük ettiği ödül yapılarıyla nasıl bir süreklilik bıraktığına bir hürmet duruşu.
Ahmet ön ismini birçok kişinin sırf biyografilerden bildiği Haldun Dormen, 5 Nisan 1928’de Mersin’de doğar; ailesi o çok küçükken İstanbul’a taşınır. Biyografilerde bu bilgi ekseriyetle başlangıç noktasıdır. Bizim bildiğimiz Dormen’in öyküsünün asıl başlangıcı Galatasaray Lisesi’nde ortaokul öğrencisiyken sahneye çıkması olabilir.
Ardından Robert Kolej yılları gelir. Bu geçiş sırf bir okul değişimi değil, tıpkı vakitte lisanın ve dünya algısının genişlemesidir. Dormen’i bulvar güldürüsü ve vodvil ustası olarak anmak kolaydır; lakin bu ustalık kolay bir cümbüş tercihi değil, çağdaşlaşan kent hayatının ritmini kavrama biçimidir. Vodvil sürat ister; zamanlama ister; jestin iktisadını, repliğin matematiğini talep eder. Bunlar tesadüfen oluşmaz. Çok âlâ bir eğitim, çok sıkı prova ve açık bir sahne ahlakı gerektirir.
Bu ahlakın biçimsel temeli, ABD’de aldığı tiyatro eğitimiyle kurulur. Yale Üniversitesi Tiyatro Bölümü’nü yüksek lisans derecesiyle bitiren Dormen’in Amerika’da sahneye çıkması ve çalışması, sırf bir yurt dışı tecrübesi değildir; Türkiye’ye döndüğünde kuracağı disiplinin laboratuvarıdır.
İstanbul’a döndüğünde Muhsin Ertuğrul idaresindeki Küçük Sahne’de çalışması, Türk tiyatro tarihinin iki değerli damarını birebir anda görünür kılar: Kurumsal tiyatro geleneği ile özel tiyatro girişimciliği. Dormen’in sonraki yıllarda daima kurmak, tekrar kurmak, ayağa kaldırmak zorunda kalması biraz da buradan gelir. Türkiye’de tiyatro, birçok vakit bir kurumdan çok bir uğraş biçimidir.
Nitekim kısa müddet sonra Cep Tiyatrosu teşebbüsü ve akabinde 1955’te kurduğu Dormen Tiyatrosu, Türkiye’de özel tiyatro hareketinin hem estetik hem organizasyonel açıdan eşiklerinden biri olur. Dormen Tiyatrosu sırf oyunların sahnelendiği bir yer değil, bir işleyiş modelidir. Prova sistemi, oyunculuk lisanı, dekor ve kostüm anlayışı, seyirciyle kurulan ilgi, metin seçkisi… Sonraki jenerasyonların olağan kabul edeceği pek çok standart burada inşa edilir.
Bu standardın en görünür sonuçlarından biri, sahnelediği müzikallerin geniş kitlelere ulaşmasıdır. Lüküs Hayat ve Hisseli Mükemmeller Kumpanyası üzere üretimler Dormen’in ismini tiyatro etraflarının dışına taşır; ama asıl kıymetleri, müzikal çeşidinin Türkiye’de ciddiye alınabilecek bir sahne sanatı olarak yerleşmesinde oynadıkları roldedir. Müzikal, hem oyunculuk hem müzik hem koreografi ister; yani grup disiplininin en sert imtihanıdır. Dormen’in kurduğu prova rejimi, bu sınavı mümkün kılan altyapıyı sağlar.
Bir tiyatro insanını büyük yapan şey, sırf başarılı işler çıkarması değil sanırım; oburlarının muvaffakiyet ihtimalini artıran bir öğretme biçimi geliştirebilmesidir. Dormen’in kalıcılığı tam da burada başlar. O, sadece sahneleyen değil, sahneye insan kazandıran; mesleklerin birinci cümlesini yazan bir figürdü.
Dormen, oyuncuya yalnız rol vermeyen; ona bir sahne lisanı kazandıran bir tiyatro insanıydı. Bu lisan; net artikülasyon, ritim duygusu, partneri dinleme, seyirciyle teması abartmadan yönetme ve güldürünün ciddiyetini taşıma üzere teknik bileşenlerden oluşur. Oyunculuğun ilham kadar zanaat olduğunda ısrar eder. İstanbul Üniversitesi Devlet Konservatuvarı Tiyatro Bölümü’nde ders vermesi, Hacettepe Üniversitesi tarafından Onursal Bilim Tabibi unvanıyla ödüllendirilmesi, 1998’de Devlet Sanatkarı unvanını alması bu yaklaşımın doğal sonuçlarıdır.
Dormen’i sadece direktör olarak ele almak eksik olur. O, metinle de uğraşan bir tiyatro insanıdır. Kendi yazdığı oyunlar ve müzikaller, sahne lisanını içerden bilen birinin kaleminden çıktıkları için ayrıyeten dikkat caziptir. Bozuk Para, Bir Kadeh Şampanya, Cengiz Han’ın Bisikleti, Güzel Bir Gün, Hisseli Mükemmeller Kumpanyası, Şen Sazın Bülbülleri bu üretimin başlıkları ortasındadır.
Anı kitapları Sürç-ü Lisan Ettikse, Antrakt ve İkinci Perde ise kulis tarihine, prova ahlakına ve periyodun insan ilgilerine dair birinci elden hafıza metinleridir. Türkiye’de tiyatro yazını birden fazla vakit tenkit, arşiv ve anı ortasında kesimli ilerler; Dormen’in yazdıkları bu modülleri bütünlüklü bir meslek kıssasına dönüştürür.
Dormen’in kurumsallaştırıcı istikametinin bir başka alanı Yapı Kredi Afife Tiyatro Ödülleri’dir. 1997’den bu yana öncülük ettiği bu mükafatlar, tiyatronun kendi ölçütlerini kurma gayretinin kıymetli bir kesimidir. Afife Ödülleri’nin yarattığı sistemli takvim, heyet süreçleri, adaylık tartışmaları ve medyada görünürlük tiyatro için hayati bir fonksiyon görür. Dormen burada da sahnenin önünde değil, ardında duran bir kurucu akıl üzeredir.
Hayatını geniş kitlelere tekrar anlatan belgesel Yaparsın Şekerim!, Dormen’in pedagojisini tek bir cümlede yakalar: yürek vermek. Selçuk Metin’in yönettiği, senaryosunu Zeynep Miraç’ın yazdığı bu belgesel, Dormen’in çok taraflı üretimini ve tesirini bugün dijital platformlarda izlenebilir kılar.
“Yaparsın şekerim” bir motivasyon sloganı değil, tiyatro eğitiminde itimat bağlantısının anahtarıdır. Usta-çırak alakasının sık sık hiyerarşiye dönüştüğü bu alanda endişeyle disiplin kurma alışkanlığını Dormen bu cümleyle bozar. Disiplinin inançla birlikte yürüyebileceğini gösterir. Tiyatro, endişeyle değil, denemeye müsaade veren bir çalışma iklimiyle büyür.
Bugün sahnede hâlâ yeterli zamanlama, net replik, partneri duyma ve seyirciyle kurulan şık temas, Dormen üzere ustaların iş disiplinine dayanan mirasıdır. Onun vodvil ve müzikal üzerinden kurduğu sahne lisanı, Türkiye’de kentli çağdaşlık anlatısının da değerli bir kesimidir. Bu, üzerinde ayrıyeten ve ısrarla çalışılmayı hak eden bir mirastır.
Onu alkışlarla uğurladığımız sonsuz seyahatinden bize kalan mirasına sahip çıkmak olacaktır. Yaşasın tiyatro.
