“On dört yıl dolandım pervanelikte
Sıdkı ismim buldum divanelikte
Sundular aşk meyin mestanelikte
Kırkların Cemi’nde Dar’a düş oldum”
Aşık Sıtkı Baba
Anadolu’nun aydınlık insanları, bugün binlerce yılların süzgencinden süzülmüş saf ve duru olduğu kadar, derin almalar içeren Anadolu Aleviliği’nin felsefi öğretisini oluşturan Batıniliğin Vahdet-i Vücud, Devriye, Rızalık ve İnsan-ı Kamil bahislerine yalın bir biçimde değinmeye çalışacağım.
Anadolu coğrafyası, binlerce yıldır kadim medeniyetlerin harmanlandığı, inançların birbirine sızdığı bir “sır küpü”dür. Bu küpün en değerli hazinelerinden biri de elbet Anadolu Aleviliği’dir. Fakat Anadolu Aleviliği’ni yalnızca tarihi bir kronoloji yahut folklorik bir öğe olarak ele almak, onun ruhunu eksik bırakmaktır. Onu asıl manalandıran ruh, Batıni karakteridir. Batıni felsefi bakış açısı, görünenin (zahir) arkasındaki görünmeyeni (batın), kabuğun içindeki özü arama uğraşıdır.
Anadolu Aleviliği, cihanı ve insanı birer “okunması gereken kitap” olarak görür. Aleviliği’in Batıni temelleri, insan-ı kamil anlayışı ve varlık birliği (Vahdet-i Vücud) incelediğinde on sekiz bin alemi manalandıran insan-doğa-evren’in bir bütünün ayrılmaz modülleri olduğu görülür.
Batınilik
“Daha Allah ile cihan yok iken
Biz anı var edip ilan eyledik
Hakk’a layık hiçbir yer yok iken
Hanemize aldık mihman eyledik”
Batınilik kelamdan manaya, öze seyahattir. Alevilik’te Batınilik, yalnızca bir yorumlama usulü değil, bir varoluş halidir. “Zahir her şeyin dış yüzüdür, Batın ise özüdür” anlayışı gereği, her dinî simge, her ritüel ve her kelam bir sembol taşır. Alevilik’teki metodolojik “Dört Kapı Kırk Makam” öğretisi, insanın Batıni gelişiminin haritasıdır. Şeriat kabuktur, Tarikat yoldur, Marifet bilgeliktir, Hakikat ise ulaşılan sırdır, özdür. Batıni anlayışa nazaran Yaradan, gökyüzünde tahtta oturan bir yargıç değil, beşere “şah damarından daha yakın” olandır. Yaradan’ın tahtı gönüldür. Bu durum, ibadetin biçimden fazla öze, yani “niyete” yönelmesini sağlar.
***
Anadolu Aleviliği’nin kökeni, Batıni İsmaililiğin felsefi anlayışının özünde yatmaktadır. Bu felsefi öğreti Horasan Erenleri aracılığıyla Anadolu’ya taşındı ve Anadolu Alevi Ocakları tarafından kurumsallaştırılarak günümüze kadar nefes alması sağlandı. “Okunacak en büyük kitap insandır” özlü kelamı, Anadolu Batıniliği’nin manifestosudur. Bu süreçte Seyyid Nesimi, Şah Yanılgıyı, Pir Sultan Abdal, Kul Himmet, Yunus Emre, Kaygusuz Abdal vb. üzere Hakk aşıkları, Batıni hakikati havalandırdığı deyişlerle halkın lisanına dökmüştür.
Anadolu Aleviliği’nde Safevi Türkmen Kızılbaş tesiri, Hakk aşıklarının ve Şah İsmail’in Yanılgıyı mahlasıyla yazdığı şiirler, Batıni inancın toplumsal bir direniş ve kimlik haline gelmesinde kilit rol oynamıştır.
Devriye Kuramı ve Vahdet-i Vücud
Anadolu Aleviliği’nde Devriye inancı, varlığın sonsuz bir döngü içerisinde Hakk’tan gelip tekrar Hakk’a dönmesini söz eden muazzam bir ideolojidir. Devriye Kuramı, batıni öğretide Can’ın (ruhun) seyahati ile açıklanır. Kainatın varoluşu bir ‘iniş’ ve ‘yükseliş’ sürecidir. İniş, mutlak varlığın ögeleri (ateş, hava, su, toprak), bitki ve hayvan evrelerinden geçerek insan sıfatına bürünmesi olarak tanımlanır. Yükseliş, insanın nefsini terbiye ederek (ölmeden evvel ölmek) tekrar mutlak varlığa, yani “aslına” dönme uğraşıdır. Bu döngüde “ölüm” bir yok oluş değil, ‘Can’ın (ruhun) bir kalıptan başkasına geçerek tekâmül (olgunlaşma, gelişim ve evrim) etme seyahatidir. Bu yüzden Alevilik’te matem ve sevinç iç içedir; çünkü her gidiş bir kavuşmadır.
Yunus Emre’nin “Ölür ise deri ölür, Canlar ölesi değil” kelamı, bu ideolojinin en yalın özetidir. Deri toprağa karışsa da, cevher olan ‘Can’ ölümsüzdür. Bu döngüde asıl hedef, hamlıktan kurtulup “bir”liğe ulaşmaktır. Hasebiyle Anadolu Alevi geleneğinde “öldü” denilmez, “Hakk’a yürüdü” yahut “don değiştirdi” denilerek bu kainattaki sonsuz devir-i daim selamlanır.
‘Vahdet-i Vücud’ ve ‘Devriye’ inancı Anadolu Aleviliği’nin klavuzu niteliğindedir. Batıni Aleviliğin temelinde Vahdet-i Vücud (Varlığın Birliği) ideolojisi yatar.
Anadolu Aleviliği’nde “vardan var olma” ideolojisi, kainatın ve insanın yoktan değil, Hakk’ın özünden meydana geldiğini belirten bir anlayıştır. Bu anlayışa nazaran yaratılış, bir “hiçlikten var etme” süreci değil; Yaradan’ın kendi ışığını bir aynadan yansıtırcasına dışa vurmasıdır.
Bu fikrin merkezinde şu temel kabuller yer alır:
- Vahdet-i Vücud: Varlığın birliği temeldir. Gördüğümüz her şey, Hakk’ın farklı suretlerdeki belirmesidir.
- Devriye: Ruhun Hakk’tan gelip tekrar Hakk’a dönme seyahatini tabir eder.
- İnsan-ı Kâmil: İnsan, kozmosun bir özeti ve Tanrı’nın yeryüzündeki en uzman aynasıdır.
Özetle; vardan var olma, ayrılığı reddederek her zerrede kutsal bir öz arama seyahatidir. “Enel Hak” düsturuyla taçlanan bu ideoloji, insanı ve doğayı Yaradan’dan farklı birer obje değil, O’nun birer kesimi, zerreciği olarak kutsar.
***
Batıni Anadolu Aleviliği’nde insan, kozmosun (on sekiz bin alemin) bir özetidir. Şayet cihan büyük bir insansa, insan da küçük bir cihandır. Lakin her insan potansiyel olarak bu pahası taşısa da, yalnızca “İnsan-ı Kamil” mertebesine erenler Yaradan’ın yeryüzündeki tam belirmesidir.
Hallâc-ı Mansur’un o meşhur çığlığı Enel Hakk, Anadolu Aleviliği’nin felsefi kökeninin en büyük hakikatidir. “Hakk Adem’dedir” demek, “Hakk’ın varlığı benim varlığımdaki sevgide, ulu aşkta mevcuttur.” şuurudur.
Sosyal Tertibin Anahtarı: Rızalık
Anadolu Aleviliği’nin Batıni mimarisinde Rızalık, hem toplumsal tertibin anahtarı hem de manevi yükselişin en dar kapısıdır. Devriye kuramı Can’ın (ruhun) olgunlaşrak evrimini, Ehli Beyt sevgisiyle yolun pusulasını belirleyen Talip için “Rızalık”, bu seyahatin en geçer akçesidir. Rızalık olmadan yapılan niyaz, dönülen semah, okunan gülbanklar ve gidilen yol Batıni manada “hükümsüz”dür.
Rızalık Can’ın Can’da belirmesidir. Batıni anlayışta Hakk, Can’ın gönlünde ikamet eder. Bu nedenle “Hakk’ın rızalığı, halktan geçer.” Bir Can’ın öbür bir Can üzerinde hakkı varsa, o hak rızalığa dönmeden yahut helallik alınmadan Hakk divanına çıkmak mümkün olmaz. Zira Hakk divanı Ali divanıdır. Bu durum, Cem ibadeti’nin başlangıcındaki “Rızalık Alma”, inancın klâsik kültür anlayışında somutlaşır. Dede, meydana çıkan canlara “Birbirinizden razı mısınız?” diye sorar. Şayet Dar-ı Mansur’da duran canlarla ilgili bir küskünlük, adaletsizlik yahut haksızlık varsa, o Rızalık verilene kadar “Yol” yürütülmez.
Rızalık, yalnızca bir helalleşme değil, tıpkı vakitte nefsin tasfiyesidir. Batıni manada Rızalık, kişinin kendi benliğinden sıyrılarak, ötekinin varlığını kendi varlığıyla eşitlemesidir. Bu manada Aleviler’in “Rıza Şehri” ideali, kimsenin kimseden üstün olmadığı, mülkiyetin ve kibrin son bulduğu, herkesin birbirinin varlığından razı olduğu ütopik lakin hedeflenen bir toplumsal nizamı simgeler.
***
Ehli Beyt’in yolundan giden her Talip için Rızalık, Teslimiyet makamıdır. Can, başına gelen her türlü keder ve ıstırapta (kahırda da lütufta da) Hakk’tan razı olduğu üzere, etrafındaki her zerreyle de barışık olmalıdır. Çünkü Batıni ideolojide isteksiz lokma haram, isteksiz yol karanlıktır. Sonuç olarak rızalık; insanın beşerle, insanın tabiatla ve nihayetinde insanın kendi özüyle (Hakk ile) barışma ve bütünleşme sanatıdır.
Alevilik’teki ritüeller, Batıni manaların vücuda bürünmüş halidir.
- Cem: Yalnızca bir ibadet değil, “Görgü” yani toplumsal ve kişisel arınma meydanıdır. Cem’deki “Rızalık” unsuru, Can’ın Can’dan razı olmasının, Hakk’ın Can’dan razı olmasıyla muadil tutulduğu Batıni bir adalettir.
- Semah: Gezegenlerin güneş etrafındaki dönüşünü ve ruhun Hakk’a olan hasretini simgeler. Semah dönen can, kendi varlığından geçerek üniversal ritme katılır.
- Telli Kur’an (Bağlama): Batıni inançta kelam, müziğin nameleriyle kutsallaşır. Bağlamanın telleri, kainatın telleridir; söylenen nefesler ise Yol’un ayetleridir, “Hakk’ın kelamı” olarak kabul edilir.
Batıni Anadolu Aleviliği’nda Hz. Ali, tarihî bir kişilik olmanın ötesinde hala gönüllerde nefes alan ulu bir varlıktır. Ali, “Hakk’ın yüzü”, “İlmin kapısı” ve “Velayetin Şahı”dır. “Ali Muhammed’dir, Muhammed Ali” anlayışı, nübüvvet (peygamberlik) ile velayetin (içsel rehberlik) ayrılmaz bütünlüğünü tabir eder. Batıni yorumda Ali, kainat yaratılmadan önce var olan o kutsal ziyanın ismidir. Bu nedenle Aleviler “Ali’de beliren Hakk’ı” görürler.
***
Günümüzün maddeci ve formcu dünyasında, Anadolu Aleviliği’nin Batıni yorumu insanlığa değerli bir çıkış, kurtuluş yolu sunar. Dogmalara sıkışmış, şekilperest din anlayışlarına karşı; insanı merkezine koyan, sevgiyi ibadet sayan ve doğayı kutsal bir emanet olarak gören bu öğreti, kozmik bir barış ideolojisidir.
Batıni Anadolu Aleviliği, kuru bir inanç sistemi değil, yaşanması gereken bir keşif seyahatidir. Bu yol, endişe üzerine değil aşk üzerine, dışlama üzerine değil kapsayıcılık üzerine heyetidir. “Yetmiş iki millete bir nazarla bakmak” düsturu, Batıni bir derinliğin sonucudur; çünkü her cemalde Hakk’ın bir yansıması olduğunu bilen kişi, hiçbir varlığı incitemez.
Anadolu’nun bu sırrı, “incinsen de incitme” diyenlerin, “her ne ararsan kendinde ara” diyenlerin ve gönlü Kabe bilenlerin mirasıdır. Bu mirası anlamak, yalnızca Aleviliği değil, insanın kendi içsel derinliğini ve kainatla olan kopmaz bağını idrak etmektir.
