Tutuklu cumhurbaşkanı adayı Ekrem İmamoğlu’nun diploması 18 Mart 2024 tarihinde iptal edilmesinin akabinde iptalin iptaline yönelik açtığı dava 23 Ocak tarihinde İstanbul 5. Yönetim Mahkemesi tarafından reddedildi. Kararda, ortadan geçen 35 yıla karşın yönetimin “açık hata” gerekçesiyle süreci geri alabileceği belirtildi.
İmamoğlu’nun ‘diploma iptali’ne itirazını reddeden mahkemenin kararında kitabına gönderme yapılan Prof. Dr. Turgut Tan, ‘Diploma iptali davasının düşündürdükleri’ başlıklı bir yazı kaleme aldı.
Tan, yazısında Danıştay’ın ve AYM’nin kararlarını da örnek göstererek, “İstanbul Üniversitesi Yönetim Kurulu’nun Ekrem İmamoğlu’nun İşletme Fakültesi’ne yatay geçiş kararını geri alması ve buna bağlı olarak da lisans diplomasının iptali kararı, birtakım örneklerini üstte verdiğimiz yargı kararlarında kabul edilen prensiplerle bağdaşmamaktadır” dedi.
Turgut Tan’ın T24’te konuk muharrir olarak kaleme aldığı yazı şu şekilde:
İBB Başkanı Ekrem İmamoğlu’nun diplomasının İstanbul Üniversitesi Yönetim Kurulu tarafından iptal edilmesi sürecinin iptali için açılan davanın reddine ait İstanbul 5. Yönetim Mahkemesi tarafından verilen kararda kitabıma (T.Tan, İdari Sürecin Geri Alınması, SBF yayını, Ankara, 1970. Kitap, Aristo Kitabevi tarafından “Nostaljik Hukuk Dizisi”nde 2020 yılında motamot yayımlanmıştır) gönderme yapılması üzerine karar ile ilgili görüşlerimi yazmakta fayda gördüm.
İdare aldığı bir kararın hukuka muhalif olduğunu sonradan fark etmesi durumunda geri alabilir mi, alabilirse hangi şartlarda geri alabilir konusu hukukumuzda, kimi ülkelerde yapıldığı üzere, şimdi düzenlenmemiştir. Hasebiyle, bu sorun yargısal içtihatlarla tahlile kavuşturulmaya çalışılmaktadır. 70’li yıllara gelinceye kadar Danıştay’ın, “istikrar ilkesi”ni uygulayarak, dava konusu olayın özelliklerine bağlı, esnek tahliller bulmaya çalıştığını görüyoruz. 1973 yılında, biri Yargıtay başkası Danıştay tarafından iki değerli İçtihadı Birleştirme Kararı (İBK) verilmiştir. Danıştay İBK[1], hukuka karşıt terfi yahut intibak süreci sonucu ödenen fazla paranın geri alınması ile hudutlu bir karar olmasına rağmen; Yargıtay İBK[2] genel ve ilkesel nitelikte bir karardır. Üstelik Yargıtay, kararını tıpkı yıl, ama Danıştay’dan evvel vermiştir.
Danıştay İBK’na nazaran, kusurlu terfi ve intibak süreçleriyle ilgili olarak, yönetim yokluk, açık kusur, memurun gerçek dışı beyanı ve hilesi hallerinde müddet aranmaksızın kusurlu ödediği meblağı her vakit geri alabilir; bunun dışında kalan hallerde yanılgılı ödemenin yapıldığı tarihten başlamak üzere dava müddeti içinde geri alabilir.
Yargıtay İBK’na nazaran ise, yokluk ve mutlak butlan halleri dışında ve kişinin gerçek dışı beyanı ve hile yapmamış olması kaydıyla, yönetim hukuka alışılmamış sürecini lakin iptal davası müddeti, yahut maddelerde özel bir mühlet öngörülmüşse bu müddet içinde, veyahut iptal davası açılmışsa dava sonuna kadar geri alabilir. Münasebetiyle, yok kararında olan yahut açık ve ağır hukuka karşıtlık taşıyan idari süreçlerle, ilgilinin hilesi sonucu yapılmış süreçler her vakit geri alınabilir.
İstanbul 5.İdare Mahkemesi’ne nazaran, “davalı yönetim elemanlarınca, yatay geçiş sürecinde şuurlu, sistemli ve makul bir tertip içerisinde hareket edilmesi nedeniyle ağır ve açık hukuka terslik hallerinin bulunduğu, üstte yer verilen tespitler sonucunda Mahkememizce, davacının düzgün niyetinin varlığından uzaklaşıldığı, yatay geçiş sürecindeki böylesine ağır hukuksal sakatlık halleri ile yanılgılı durumların davacı tarafından bilinmiyor olmasının beklenemeyeceği ve hayatın olağan akışına uygun olmadığı, yatay geçiş sonrasında dahi idareyi aydınlatma noktasında gösterilmesi gereken ihtimamın ihmal edildiği, hasebiyle açık yanlışa beden veren kelam konusu hukuka terslik hallerinin yoğunluğu, seviyesi ve niteliği ile geçiş süreci ve sonrasına dair güzel niyet ve itina yükümlülüğünün yerine getirilmediği dikkate alındığında açık yanlışlı biçimde yapılan yatay geçiş süreci, üstte kelamı edilen Danıştay İçtihadı Birleştirme Kurulu kararları uyarınca mühlete bağlı olmaksızın idarece her vakit geri alınabileceğinden, yatay geçiş süreci ile yatay geçişe dayalı kazanımlardan olan mezuniyet ve diplomasının iptaline ait dava konusu İstanbul Üniversitesi Yönetim Kurulu’nun 18/03/2025 tarih ve 3/1 sayılı sürecinde hukuka karşıtlık bulunmamaktadır”.
Kararda ayrıntılı olarak anlatılan, İşletme Fakültesi İdare Şurası tarafından belirlenen yatay geçiş kontenjanının daha sonra arttırılması, Türkçe ve İngilizce İşletme Programları kontenjanlarının İngilizce İşletme Programı 2. sınıfta birleştirilmesi; yatay geçiş müracaatları için ilan edilen tarihten iki gün evvel müracaatların sonlandırılması; yatay geçişi kabul edilenlerin geldikleri yükseköğretim kurumunun isminin kütüğe Girne Amerikan Üniversitesi yerine Doğu Akdeniz Üniversitesi olarak kaydedilmesi üzere usuli sakatlıklar yönetimin kendi içindeki uygulamalardır. Zati kararda da “idarece açık, bariz ve sistematik biçimde hukuka muhalif iş ve süreçlerin yapıldığı” kabul edilmekte; lakin, bunların “bilinçli, sistematik ve toplu biçimde yapıldığı”nın davacı tarafından bilinmiyor olmasının da hayatın olağan akışına uygun olmadığı belirtilmekte, davacının düzgün niyetli olmadığı sonucuna varılmaktadır. Bilhassa öğrenci kütük defterine “Doğu Akdeniz Üniversitesi” yazılmasının, “geçiş sonrasında dahi davacının idareyi aydınlatma noktasında kendisinden beklenen itinası göstermediği üzere güzel niyetinin de bulunmadığı konusunda makul, ikna edici ve güçlü ispatların bulunduğunun kabulü gerekir” denilmektedir. Davacının yatay geçiş müracaatında verdiği “transcript”i hangi üniversiteden aldığı aşikardır; kütük defterine ne yazıldığının öğrenci tarafından bilinmesini istemek gerçekçi değildir. Kanımızca, hayatın olağan akışına uygun olmayan, yönetim içinde kamu görevlilerince yapılan usuli sakatlıkların, yatay geçiş başvurusu yapan öğrenci tarafından biliniyor olması, geçiş sonrasında da “idareyi aydınlatma noktasında” itina göstermesinin öğrenciden beklenmesidir. Karara nazaran, idarece yapılan sakatlıklar konusunda İşletme Fakültesi idaresini uyarmaması davacının güzel niyetli olmadığını göstermektedir.
Davacının yatay geçiş başvurusunu yaptığı tarihte yürürlükte olan Yükseköğretim Kurumları Ortasında Önlisans ve Lisans Seviyesinde Yatay Geçiş Asıllarına Ait Yönetmelik[3](m.2), yatay geçişlerin “ancak muadil eğitim programları uygulayan yükseköğretim kurumları arasında”, geçiş için başvurulan Fakülte Yönetim Kurulu kararı ile yapılacağını öngörmektedir. Diploma iptaline yol açan yatay geçiş kararında “açık hata” münasebeti, bir yanılgıdan kaynaklanmaktadır. Çünkü, yönetmelikte geçen “eşdeğer eğitim programları” tabiri, muadil eğitim kurumları ile karıştırılmaktadır. Yatay geçiş başvurusunu alan Fakülte idaresi, yatay geçiş başvurusu yapan öğrencinin geldiği kurumda muadil bir programı izleyip izlemediğini belirlemektedir. Örneğin, İşletme Fakültesi’ne geçmek isteyen öğrencinin geldiği kurumdaki işletme programının (okutulan dersler ve saatleri, yurtdışındaki programın açık öğretim olmasına rağmen yurt içindekinin örgün öğretim yapması vb.) geçeceği kurumdaki ile muadil olup olmadığı araştırılır.
Uygulamada kimi yükseköğretim kurumlarının yatay geçiş incelemesini yaparken öğrencinin geldiği yükseköğretim kurumunun tanınırlığını YÖK’den sormuş olması, bunun yerleşik, izlenmesi zarurî bir metot olarak kabulüne yol açmaz. Kaldı ki YÖK bu tıp müracaatlardan, bu mevzuda duraksama olduğu sonucuna varırsa, öteki birtakım bahislerde yaptığı üzere, tüm üniversitelere bir yazı göndererek, yabancı ülkelerdeki yükseköğretim kurumlarından yatay geçişlerde yükseköğretim kurumlarının tanınırlığını araştırmalarını ve gerekirse YÖK’ten sormalarını isteyebilirdi. Daha isabetli bir tahlil de Yatay Geçiş Yönetmeliği’nin 11. hususu, “Yabancı ülkelerde YÖK tarafından tanınan yükseköğretim kurumlarından…” halinde düzenlenebilirdi.
İstanbul Üniversitesi Yönetim Kurulu diploma iptali kararının, yatay geçiş sürecinde “açık hata” ya dayandırarak, her vakit geri alınabileceğini kanıtlamaya çalışmaktadır. Yönetim tarafından yapılan yöntem yanılgılarının “açık hata” olarak nitelendirilemeyeceğine üstte değinmiştik. Danıştay kararlarında “Açık hata”, yönetim edilenlerin kolay kolay anlayabileceği bir kusur olarak belirlenmektedir[4].
Danıştay’a nazaran, “mevzuat kararının yoruma gereksinim göstermeyecek kadar açık olduğu, yönetim edilenlerin kasıt ya da ihmal içinde olmadıkları sürece, yanılgıya düşmelerinin beklenemeyeceği hallerde, maddi olaya ve mevzuatın açık kararına ters davranılmış ve bu durum da süreci yok denilecek kadar sakatlamış” ise “açık hata” dan kelam edilebilir[5]. Halbuki, İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı’nın harekete geçmesinden evvel, davacının yatay geçiş sürecinde hukuka terslik olup olmadığının YÖK tarafından sorulması üzerine, İstanbul Üniversitesi Rektörlüğü ve İşletme Fakültesi Dekanlığı tarafından hukuka karşıtlık bulunmadığı tarafında yanıt verildiği basına yansıyan bilgilerden anlaşılmaktadır. İstanbul Üniversitesi Rektörlüğü’nün evvel hukuka karşıtlık bulunmadığını bildirmesi de “açık hata”dan kelam edilemeyeceğini göstermektedir.
Yatay geçiş evresinde açık hukuka terslik bulunduğu kabul edilse de 35 yıl sonra geri alınıp diplomanın iptali yoluna gidilebilir mi? İptal davası mühletine istisna getirilip, her vakit geri alınabilecek örneklerde de süreyi sonlandıran durumlar kelam konusu olabilir mi? Danıştay çeşitli kararlarında geri alma sürecinin “hak ve nasafet kurallarını zedelemeyecek halde yapılması”nın gerekliliğini vurgulamaktadır. Örneğin, Danıştay, yüksek lisans programları ortasında yatay geçiş yapıp, bir yıllık eğitim sonucu tüm dersleri verdikten sonra, Enstitü İdare Kurulu’nun yatay geçiş kararını geri alması üzerine açılan davada, bu gerekliliği hatırlattıktan sonra, geri alma sürecinin hukuka tersliğine karar verip, aksi istikametteki yönetim mahkemesi kararını bozmuştur[6]. Danıştay Dava Daireleri Genel Kurulu 1952 yılında, “kanunsuz bir yükselme sürecinden sonra, birebir memur hakkında kanuna uygun çeşitli yükselmeler yapıldığı takdirde, yönetim tarafından kanunsuz yükselmenin artık geri alınmasının uygun görülemeyeceğine” karar vermiştir[7]. Gerçekten, bu karardan sonra Danıştay, memur hakkında hukuka uygun çeşitli yükseltmeler yapılması formunda tabir ettiği süreyi, iki derece yükseltilmesine karşılık olan altı yıl olarak belirlemiştir[8]. Danıştay bu uygulamasını sürdürmektedir.
Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu’nun bir kararında, İstanbul 5. Yönetim Mahkemesi kararında da gönderme yapılan, Danıştay İçtihatları Birleştirme Kurulu’nun 19/3/1988 günlü, 19759 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 06/07/1987 günlü, E.1987/1,2,4;K.1987/2 sayılı kararına değindikten sonra, “uyuşmazlıkta Üniversitelerarası Yerleştirme Sınavı’na kendi yerlerine diğerlerini sokarak yahut düzmece evrak düzenleyerek yükseköğretim kurumlarına kayıt yaptırmış ve orta sınıflarda okumakta olan davacıların, hile ile yahut idareyi yanıltarak kusurlu ve hukuka ters süreç (fakülteye kayıt) tesisine neden olmaları nedeniyle ortaya çıkan fiili durumun kendileri için kazanılmış hak tesis etmediği üzere, bu durumun idarece farkına varılması üzerine, sakat idari süreçlerin geri alınması yoluyla, tahsil mühleti içinde yükseköğrenim kurumlarından kayıtlarının silinebileceği belirtilmiştir.
“Söz konusu kararda, ilgililerin “hile” ile tesis ettirdikleri yükseköğretim kurumuna kayıt yolundaki idari süreçlerin dahi “öğrenim mühleti içinde” geri alınabileceğinin tabir edilmiş olması, olayda ise, yükseköğretim kurumundan kaydı silinen davacının aftan yararlanma müracaatının reddine ait sürecin iptali yolundaki “yargı kararı üzerine” tahsiline devam etmesi sonucunda “mezun durumunda bulunması” karşısında, davacının yargı kararına dayanılarak sağladığı bu muvaffakiyetin kendisi için kazanılmış hak olarak kabul edilmesi gerektiği ve mezuniyet dokümanının iptalinde hukuka uyarlılık bulunmadığı sonucuna ulaşılmıştır” denilmektedir[9].
Bir öbür örnekte, 1992-1993 öğretim yılında o tarihte YÖK tarafından tanınan Suriye Şam Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde eğitime başlayan, 2000-2001 yılı sonunda mezun olan ve YÖK’e denklik başvurunda bulunan davacıya, Şam Üniversitesi’nin 1998 yılından itibaren tanınmadığı gerekçesiyle olumsuz yanıt verilmiştir. Yönetim mahkemesinde açılan iptal davası reddedilmiştir. Temyiz başvurusu üzerine yönetim mahkemesi kararını bozan Danıştay’a nazaran, “…1998 yılından sonra alınan tanımama kararının davacıya uygulanması ve denklik müracaatının bu nedenle reddedilmesinde yönetim hukukunun genel unsurlarına, hukuka ve hakkaniyete uyarlık bulunmamakta olup aksi istikamette verilen mahkeme kararında türel isabet görülmemiştir”[10].
Anayasa Mahkemesi’nin de emsal durumlarda Anayasa’nın 42. unsurundaki eğitim hakkı açısından kıymetlendirme yaptığı görülmektedir. Örneğin, kişinin yüksek lisans mezuniyetinden sonra, programa giriş imtihanının idari yargıda iptal edildiği gerekçesiyle, mezuniyetten 2 yıl 5 ay sonra, diploma verilmesi talebini reddetmesi üzerine yapılan kişisel müracaatta, Anayasa Mahkemesi eğitim hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir.
Başvurucunun eğitimini tamamlamasından iki yılı aşkın mühlet sonra, eğitiminin geçersiz sayıldığını müracaatçıya bildirmesinin, yönetimin güzel yönetişim unsuruna uygun hareket etmediğini belirleyen Anayasa Mahkemesi’ne nazaran;
“67….Ayrıca imtihanın iptal edilmesinde müracaatçının kusurunun bulunmadığı, tüm kusurun yönetime ilişkin olduğu, yönetimin müracaatçının eğitimini tamamlamasının üzerinden uzunca bir mühlet geçtikten sonra düzgün yönetişim prensibine muhalif olarak durumu düzeltme yoluna gittiği ve müracaatçının bu sonuca katlanmasını haklı gösterebilecek bir nedenin bulunmadığı gözetildiğinde imtihanın iptaline ait kararın uygulanmasındaki kamusal fayda ile müracaatçının yüksek lisans eğitiminin tanınmasındaki ferdî fayda ortasında adil bir istikrarın kurulmasında başarısız olunduğu sonucuna ulaşılmıştır.
“Açıklanan münasebetlerle somut olayda Anayasa’nın 42.maddesinde garanti altına alınan eğitim hakkının ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir”[11].
Özetle söylemek gerekirse, İstanbul Üniversitesi Yönetim Kurulu’nun Ekrem İmamoğlu’nun İşletme Fakültesi’ne yatay geçiş kararını geri alması ve buna bağlı olarak da lisans diplomasının iptali kararı, birtakım örneklerini üstte verdiğimiz yargı kararlarında kabul edilen prensiplerle bağdaşmamaktadır.
