İran’ın İstanbul’da yapılmasına itirazı yüzünden neredeyse iptal edileceği söylenen ABD-İran görüşmeleri, savlara nazaran tesirli kimi Arap ülkelerinin Washington’a yönelik “ısrarlı telkinleri” sonucu bugün (6 Şubat) Umman’ın başşehri Muskat’ta yapılacak. Gelişme, ABD Donanması’na ilişkin bir savaş uçağının geçen Salı günü bir Amerikan uçak gemisine yaklaştığı sav edilen İran’a ilişkin bir insansız hava aracını düşürmesinin akabinde geldi.
Karışık bir görünüm var karşımızda. Birkaç gün evvel “çatışma” havası varken artık iki taraf da birbirleriyle “konuşabilir” durumda. Bir yandan müzakerelere karar verilmişken öte yandan ABD donanma hücum kümesi Batı Asya sularında konuşlandırılmış halde. Sahiden karmakarışık bir imaj bu.
Net olan tek şey, İran’ın görüşmelerin İstanbul’da yapılmasını istememesi. Başlangıçta yaşanan küçük bir krizin akabinde İran’ın talebi kabul gördü. Türkiye’nin uzun vakittir kimi krizlerde soyunduğu “arabulucu” ya da “uzlaştırıcı” görünme uğraşı İran’ın itirazı yüzünden gerçekleşmedi böylece. ABD’ye bunu kabul ettiren İran’ın Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi memnuniyetini açıklamasıyla aşikâr de etti açıkça.
İran’ın İstanbul’u istememesinin birkaç nedeni var; Birincisi, İstanbul’da yapılacak görüşmelere çok sayıda Arap ülkesinin davet edilmesi elbette. Bu görüşme gündeminin oldukça “çeşitli” olacağı manasına geliyordu, ki İran bunu istemiyordu. Tek gündemli, yani “nükleer hususlarla sınırlı” bir görüşmeden yana zira. İran’ın bölge ülkelerinin dışlanmasını talep etmesinin gerisindeki niyet hem bu hem de bölgedeki öteki ülkeler için öncelikli olan füzeler ya da vekil kümeler üzere hususları tartışmamak. Kendi açısından son derece haklı.
İkinci neden, Umman’ın çok uzun bir müddettir ABD ile İran ortasında dolaylı görüşmelerde kapalı bir arabulucu olması. Bu ülkede ABD ile İran ortasında daha evvel de nükleer müzakereler gerçekleşmişti. İran doğal olarak bu yeni görüşmenin de evvelkilerin devamı olmasını istiyor. Ayrıyeten Umman, 2015 İran nükleer mutabakatına (JCPOA) yol açan tarihi müzakerelerde de değerli bir rol oynamıştı.
Üçüncü bir neden de şu olabilir; Türkiye’nin, ABD’nin son tehditleri karşısında İran’a dayanak verdiği doğrudur. Ancak ABD Başkanı Donald Trump’ın Recep Tayyip Erdoğan’ı “dediklerimi yapar” manasına gelen sözlerle övmesi İran tarafında İstanbul’u dezavantajlı duruma getirdi muhtemelen. İran İstanbul’da Türkiye’den de, davet edilen Arap önderlerden de ABD’nin isteklerine uyması konusunda baskı göreceğini düşünüyor olabilir.
İstanbul’da üçüncü tarafların katılmayacağı bir müzakere planlansaydı da İran’ın tekrar bunu kabul etmesi güç olurdu. Zira İran ile Türkiye birçok alanda karşı saflarda. Irak’ta, Azerbaycan’la bağlantılarda, elbette Suriye konusunda da. Tüm bunların İstanbul’da rahat hareket etmesine mani olabileceğini düşünmüş olabilir. Bunlara bir de Türkiye’nin diplomaside öne çıkmasını istememesi de eklenirse İran’ın tavrını anlamak sıkıntı olmaz. Bunu dörödüncü neden sayabiliriz pekala.
Türkiye açısından ise, görüşmelere mesken sahipliği yapamamak herhalde pek bir sevimsizdir. İran’ın İstanbul’a gelmesini sağlayacak itimadı sunamadığını da gösterir bu gelişme. Bu Türkiye’nin birinci kere karşılaştığı bir durum da değildir bu ortada. ABD-İran görüşmelerinde “ev sahipliği” yapma fırsatını kaçırdığı üzere birtakım arabuluculuk teşebbüslerinden de istediği sonucu alamadı bilindiği üzere. Reddedilen değerli arabuluculuk teşebbüsleri ortasında Ukrayna ile Rusya ortasındaki çatışmaya, Ermenistan ile Azerbaycan ortasındaki uyuşmazlığa, Somali ile Etiyopya ortasındaki çatışmaya arabuluculuk yapma teşebbüsleri sayılabilir.
Bugünkü ABD-İran müzakelerinin neler doğuracağını bekleyip göreceğiz.
