Yunus’tan bu yana halk şiiri zincirinin en kıymetli halkalarından biri olan Sivas, Şarkışlalı Aşık Veysel Şatıroğlu, yerelden evrensele saçtığı ışıkta billurlaştı. Anadolu’nun kadim irfanında pişmiş halk şiirimizin bu güçlü ozanı yarım yüzyılı aşkın bir müddet yazdıklarıyla, çalıp söyledikleriyle gönüllere taht kurup oturdu.
“Beni hor görme gardaşım
Sen altınsın ben tunç muyum?
Aynı vardan var olmuşuz
Sen gümüşsün ben sac mıyım?”
Dizelerindeki derin manalar insanlığa kılavuz niteliğindedir. Gönül gözüyle dünyayı aydınlatan, Hakk’ı halkta gören Veysel, “Beni hor görme gardaşım” derken yalnızca bir sitemde bulunmaz; aslında Batıni ideolojinin en temel sorusunu sorar: İnsan, beşerden üstün müdür?
Veysel sınıfsal ve ferdî ayrımları reddeden bir felsefi bakışla, Yaradılan tüm vücutların üryan gelip üryan olarak Hakk’a döndüklerini vurgular. Alevi oluşu onun şiirlerinde direkt dini motiflerle (Kerbela üzere olaylarla) karşımıza çıkmaz. Din O’nda bir kurallar manzumesi olmaktan çok insanı merkeze alan bir anlayış olarak yaşar. Bu yüzden Veysel için inanç, insanı beşere yaklaştıran, dünyayı daha katlanılır kılan bir yol üzeredir.
Veysel, bu dörtlükte direkt ontolojik bir eşitlik vurgusu yapar. Toplumun beşere biçtiği bedelleri (altın, gümüş üzere pahalı madenler) ile daha alçakgönüllü görülenleri (tunç, sac) karşılaştırır. Lakin buradaki can alıcı nokta “Aynı vardan var olmuşuz”dizesidir. Yaratılış kaynağı tek (Vahdet) ise, birinin başkasından üstün olması mümkün değildir. O dış görünüşe yahut toplumsal statüye bakarak birini “hor görmenin” aslında tıpkı kaynağa hakaret olduğunu hatırlatır. İnsanı dış sıfatlarına nazaran ayırmak, yaratılışın özündeki tekliği (Vahdet’i) idrak etmemektir. Halbuki ‘Öz’de hepimiz birebir cevherin farklı suretlerde belirmesi olduğu gerçeği tüm çıplaklığıyla ortada….
***
“Ne var ise sende bende
Aynı varlık her bedende
Yarın mezara girende
Sen toksun da ben aç mıyım?”
Batıni anlayışta insan, evrenin özü yani 18 bin alemin beden bulduğu halidir. İnsan, kozmosun yansıtıldığı “küçük bir dünyadır.” Tanrısal sıfatların aynasıdır. Veysel’in “Aynı varlık her bedende” vurgusu, Hakk’ın beşerde zuhur etmesine, görünmesine atıftır. Bu ideolojide “öteki” yoktur. Birine yapılan hor görülme, aslında o kişinin içindeki “Hakk” zerresine yapılmıştır.
Bu dörtlükte “Ene’l-Hakk” anlayışının izlerini görüyoruz. Vücutlar birer “kafestir” ve içindeki ruh (öz) birebir tanrısal kaynaktandır. Mevt zahiri rütbelerin, makamların, zenginliğin ve bedensel gereksinimlerin son bulduğu noktadır. Toprağa dönüşle birlikte mülk, sahibine döner ve tüm ikilik ortadan kalkar.
Veysel’in mezar metaforu bu eşitliğin en yalın ispatıdır. Husus dünyasının getirdiği zenginlikler, etiketler ve mevkiler toprağın altında kararını yitirir. “Sen toksun da ben aç mıyım” sorusu, sınıfsal bir tenkitten öte, ruhun vücuttan sıyrıldığında ulaştığı o mutlak eşitlik makamını temsil eder.
***
“Topraktandır cümle beden
Nefsini öldür ölmeden
Böyle emretmiş Yaradan
Sen kalemsin ben uç muyum?”
“Topraktandır cümle beden” diyerek sadık yarine selama duran Veysel, insanlığı alçak gönüllülüğe davet eder. Batıni öğretide toprak, dört ana ögeden biridir ve “turab” (toprak) olmak, olgunlaşmanın-pişmenin son evresidir. Şayet hepimiz topraktan geldiysek, hangi “kalem” kendi “ucundan” daha değerlidir ki?
Veysel’in “Nefsini öldür ölmeden” daveti, batıni felsefi öğretide “Ölmeden evvel ölmek” sırrına bir göndermedir. Bu biyolojik bir vefat değil; kibrin, egonun, kinin, riyakarlığın ve ayrımcılığın yani nefsin öldürülmesidir. Batıni felsefi Anadolu Aleviliği’nin en temel iki kapısından biri “Ölmeden evvel ölmek” sırrıdır, başkası “turab olma” makamıdır.
***
Birazda Aşık Veysel’in mükemmel deyişindeki, Batıni felsefi Anadolu Aleviliği’nin en “sır” noktasına temas eden şu dörtlük üzerine derinleşelim:
“Kimi molla kimi derviş
Allah bize neler vermiş
Kimi arı çiçek dermiş
Sen balsın da ben cec miyim?”
Bu dörtlüğü yalnızca bir toplumsal çeşitlilik anlatısı olarak algılamamak gerek… Bu varlığın basamaklarını, emeği ve “öz ile suret” ortasındaki o ince çizgiyi anlatan bir hakikat beyanıdır. Veysel, kelama toplumsal ve dini makamlarla başlar ve Alevilik’teki “Bin bir dondan baş göstermek” inancına işaret eder. Hakikat yolunda herkesin farklı bir hizmeti, farklı bir “donu” (görünümü) vardır. Molla zahiri hukuku, Derviş ise batıni hikmeti temsil eder.
Hatta Veysel “Allah bize neler vermiş” diyerek her iki hali de ilahi bir lütuf ve çeşitlilik olarak görür. Burada çoklukta birlik anlayışı vardır. Yani çiçekler farklı farklıdır lakin hepsini besleyen hava, su, toprak ve güneş birdir.
Arı ve Çiçek bize Seyr-i Süluk yani manevi seyahati hatırlatır. “Kimi arı çiçek dermiş” tabiri, bir dervişin hakikat seyahatine işarettir. Çiçek, kozmostaki her bir varlık, her bir olay ve her bir ayettir. Arı, bu bilgileri toplayan, zahmet çeken, sıkıntı dolduran Talip’dir, öğrencidir.
Alevilik’teki “Dört Kapı Kırk Makam” öğretisinde, kişinin hamlıktan pişmişliğe geçmesi için tıpkı bir arı üzere binlerce çiçekten (bilgiden ve deneyimden) öz toplaması gerekir.
Bal ile Cec “Öz” ile “Suret”in arbedesidir. Dörtlüğün en vurucu kısmı son dizedir: “Sen balsın da ben cec miyim?” Cec, balın süzüldükten sonra geriye kalan posası, peteği yahut kaba halidir.
BAL, “mana”dır, CEC ise “madde” yahut “suret”tir. Bal, cec (petek) olmadan olmaz. Petek ise bal olmadan bir mana tabir etmez. Veysel burada batıni bir tahlil yaparak muhatabına der ki: “Sen kendini ‘bal’ üzere değerli ve süzülmüş, beni ise ‘cec’ üzere kıymetsiz bir kap sanıyorsun. Meğer balı taşıyan cec’dir. Biri olmadan oburu belirmez.”
Bu, Alevilik’teki “Görünene aldanma, her şey aslına döner” unsurudur. Kimse bir başkasından daha “öz” değildir. Şayet birisi bal ise, oburu de o balı koruma eden, ona konut sahipliği yapan kadim bir modüldür.
Veysel bu dörtlükle bize şunu fısıldar: Cihan büyük bir arı kovanıdır. Kimimiz molla, kimimiz derviş, kimimiz emekçi, kimimiz alimiz. Lakin hepimiz birebir “ilahi balı” üretmek yahut taşımak için buradayız. Üstünlük fakat “Edep” ile Hakk’a yakınlıktır. Cevherde hiçbir varlık başkasından daha “altın” değildir.
***
“Tabiata Veysel aşık
Topraktan olduk gardaşık
Aynı yolcuyuz yoldaşık
Sen yolcusun ben bac mıyım?“
Veysel burada, insanın kibrini kırıp hepimizi eşitleyen o büyük gerçeğe, yani toprağa vurgu yapar. Toprak, kibri öldürmenin timsalidir. İnsan toprağa yaklaştıkça nefsinden uzaklaşır. İnsanı “toprak kardeşliği” paydasında birleştiren Veysel, bedensel görme yetisini kaybettiğinde dış dünyadaki “renk” ve “suret” hengamesinden kurtulmuş, direkt “Öz”e, yani toprağın derin hakikatine yönelmiştir. Gönül gözüyle toprağın alçakgönüllülüğünü gören Veysel “Sen yolcusun ben bac mıyım” derken aslında hepimizin birebir topraktan şekillenmiş birer yolcu olduğumuzu hatırlatmıştır.
“Aynı yolcuyuz yoldaşık” dizesi, bu devr-i daim (bedenin toprakla ve canın da cananı ile bütünleşmesi) içindeki eşitliğe vurgu yapar. Hepimiz toprağın bağrından çıktık ve tekrar onunla birleşeceğiz. Bu bakış açısında toprak, insanlığın “ana rahmi”dir.
Tohum hakikatin sırrıdır. Bir tohum toprağa girmeden (ölmeden) başak veremez. Veysel’in “Nefsini öldür, ölmeden” daveti ile toprağın tohumu filizlendirmesi tıpkı şeydir. Toprak, batını aşikar eden bir aynadır. Veysel bu dizesinde, insanı “Hakk’ın yeryüzündeki belirmesi” olarak gören o büyük Anadolu hümanizmini batıni bir lisanla mühürlemiştir.
Onun dünyasında insan, toplumdan kopuk değildir ve kalabalık içinde de kaybolmaz. Her sınıftan beşerle dostluk kurabilmesi, sevgiyi ayırmadan sunabilmesi bundandır. Anadolu ozanlarının inançtan ve kadim kültürden beslenen ömür anlayışı, Veysel’de derin bir ideolojiye dönüşür. Bu ideoloji kimseyi dışlamaz, kimseyi yargılamaz. Kelamı sert değildir, lakin tesirlidir.
Bugün dünyayı kasıp kavuran çıkar savaşlarına, ayrımcılığa, ötekileştirmeye ve kibre karşı Veysel’in gönül telinin namesi ve sazının teli hala en güçlü karşılığı veriyor:
Cevherimiz bir, yolumuz bir, sonumuz birdir!
Okunacak büyük bir kitap olan Veysel, bize dizelerinde en büyük insanlık dersi verir: Nereden geldiğini unutma ki, gideceğin yerde yabancılık çekmeyesin.
Gelin, Anadolu irfanının hakikatine kulak verelim ve birbirimize “Hor” değil, “Hakk” gözüyle, gönül gözüyle bakalım.
Aşkı muhabbetlerimle…
