Hemen her hafta sahnede seyrettiklerimizle ilgilensem de “seyreden, seyirci olan” tarafla da ilgilenme vakti geldi de geçiyor. Salon ışıkları karardığında yalnızca sahne aydınlanmaz; aslında bir mukavele devreye girer. Yazılı olmayan lakin herkesin uyması beklenen bir mukaveledir bu. Oyuncuyla seyirci ortasında, sahnedeki emekle koltuktaki dikkat ortasında, tek tek bireylerle süreksiz bir topluluk ortasında kurulan hassas bir muahede. Ne yazık ki bugün bu kontratın kararları süratle ihlal ediliyor; hem de birçok vakit farkında bile olmadan.
“Seyircinizi Nasıl Alırdınız?” başlığıyla daha evvel bu hususta bir yazı yazmıştım. Ortadan yıllar geçti; salonlar değişti, seyirci çok değişti. Ancak değişmeyen tek şey ise şu oldu: Hepimiz “o seyirciden” şikâyetçi olmaya devam ettik. Telefonunu kapatmayan, geç kalan, konuşan, kayıt alan, alkışı yanlış yerde patlayan, kokusuyla, hışırtısıyla, sabırsızlığıyla bütün salonu rehin alan o meşhur “ötekilerden” illallah geldi. Gerçi artık şu soruyu sormadan edemiyorum: O seyirci kim, nitekim daima oburu mı? Yani bu yazıyı okuyanlarımızın ortasında ya da yakınındaki herkes yazılmamış kontrata uyuyor mu?
Seyirci olmak sanıldığı kadar kolay bir kimlik değil. Bilet almakla kazanılmadığı üzere, koltuğa oturmakla da tamamlanamıyor. Seyirci olmak bir davranış biçimi, hatta bir kamusal görgü sorunu olarak düşünülmeli. Tıpkı trafikte otomobil kullanmak üzere. Ehliyet almak bizi otomatik olarak âlâ bir şoför yapmadığı üzere, salona girmek de bizi yeterli bir seyirciye dönüştürmüyor.
Topluluk hâlinde yapılan her aktifliğin yazılı ve yazısız kuralları var. Futbol maçında bağırmak doğalken, tenis maçında öksürmek bile ayıp sayılıyor. Üstelik bunları kimse bize el kitabı olarak vermiyor. Biz bunları öğreniyoruz, gözlemliyoruz ve vakitle içselleştiriyoruz. Sorun tam da burada başlıyor tahminen de: “Artık öğrenmek istemiyoruz.” Her yere kendi alışkanlıklarımızla gidiyoruz. Meskende nasılsak salonda da öyleyiz. Halbuki sahne sanatları mesken konforuyla değil, kamusal dikkatle yaşar.
Bugünün seyirci sorununu yalnızca “nezaketsizlik” başlığıyla açıklamak yetersiz kalıyor. Daha derinde bir problem var; o da seyircinin kendini izleyici değil, tüketici olarak görmesi.
Beğenmezsem çıkarım. Canım sıkılırsa telefonuma bakarım. İstersem kaydederim. Paramı verdim, istediğimi yaparım. İşte bu zihniyet sahne sanatlarıyla bağdaşmıyor. Zira tiyatro, opera, bale ya da konser bir eser değil; canlı, kırılgan, geri dönüşü olmayan anların toplamıdır. O anları bozan her davranış yalnızca ferdî bir tercih değil, kolektif bir sabotaja dönüşür.
Cep telefonları sıkıntısı artık sıradan bir rahatsızlık olmaktan çıktı; direkt seyir tecrübesini yok eden bir salgına dönüştü. Salon karardığında başlayan o küçük ekran ışıkları, sahnedeki ışık dizaynını, oyuncunun konsantrasyonunu, etraflarındaki koltuklarda oturan seyircinin dikkatini paramparça ediyor.
Üstelik sorun yalnızca bakmak da değil. Telefonu çalanlar, kapatmaya çalışırken çantasını dökenler, titreşimi açık bırakanlar, “tiyatrodayım” diye fısıltıyla konuşanlar, dışarı çıkıp konuşup geri dönenler… Bunların tamamı oyunun ortasında yaşanıyor. Ve neredeyse hiçbirinde gerçek bir mahcubiyet yok.
Giderek el artıran tüketici seyirci, cep telefonlarıyla kayıt alma arsızlığında adeta arşa varmış durumda. Sahnede olan biteni etiketlenebilir bir ana indirgemek, o emeği toplumsal medya içeriğine çevirmek, üstelik bunu yaparken oburlarının seyir hakkını gasp etmek… Bu artık görgüsüzlük değil, düpedüz bir ahlâk sorununa dönüşmüş durumda.
Salon karardıktan sonra yanınızdakiyle konuşamazsınız. Fısıltı diye bir şey yoktur; zira her fısıltı bir oburunun dikkatini deler geçer.
Yeme içme konusu sinema salonlarında bile tartışmalı hâle gelmişken, canlı performans sırasında hışırdayan ambalajlar, sıkılan plastik şişeler kabul edilemez.
Bir de kimsenin konuşmak istemediği ancak herkesin maruz kaldığı bir problem var: koku. Soğan-sarımsak, ağır parfüm, ter… Lütfen seyirci olarak özel hijyenimize dikkat edelim.
Temsil başladıktan sonra salona girmek bir hak değil, bir istisnadır. Geç kaldıysanız, bunu herkesin bedel ödemesine dönüştürmemelisiniz. İçeri alındıysanız da koltuk arbedesi yapamazsınız. Kendi biletiniz hangi koltuk numarasındaysa oraya oturmalısınız. Beğenmediğiniz bir oyunu terk edebilirsiniz elbette; lakin bunu diğerlerinin görüşünü, konsantrasyonunu, hürmetini ezerek, oyunu bölerek yapamazsınız.
İnteraktif bir oyunda değilseniz ya da bu durum rejinin bir modülü değilse, sahneye yapılan kelamlı her müdahale temsilin bütünlüğüne yapılmış bir akın olarak algılanır. Kimsenin çok emekle, fedakârca sahnelenen oyunlara bunu yapmaya hakkı yoktur.
Alkış beğenidir fakat her beğeni hakikat vakitte tabir edilmez. Klasik müzikte kısım ortaları alkışlanmaz; operada her aryadan sonra kopan alkış fırtınaları yapıtı modüller. Balede her solo dansın akabinde gelen refleks alkışlar ritmi öldürür.
Bir de ayakta alkışlamak var. Artık bu seyirci takdiri bir ödül değil, otomatik bir jest hâline dönüşmüş durumda. En berbatından en uygununa herkes ayakta. Bu türlü olunca da nitekim ayakta alkışı hak eden işlerin kıymeti siliniyor. Ya biz evvelden çok cimriydik ya da bugün ziyadesiyle savurganız.
Davetiye kültürü başlı başına bir sorun. Galalar ve prömiyerler dışında, ayakta kalmaya çalışan tiyatroların gelirine ortak olmak vicdani bir problemdir. Lütfen bilet satın alın. Gitmeyeceğiniz bir davetiyeyi iade etmek ya da diğerine devretmek bir nezaket değil, artık kıymetli bir sorumluluk hâline gelmiştir. Askıda biletlerle hem salonları boş bırakmamaya hem de öğrencilerin oyunlara gidebilmesi için çabalanırken, ücretsiz işgal edilmiş davetiyeli koltukları boş bırakmak bana ikinci elden emek hırsızlığı üzere geliyor.
Şirketlerin toplu biletle doldurduğu salonlar ise farklı bir facia. Nerede olduğunu bilmeyen, ne izlediğinden habersiz, “etkinlik” diye getirilmiş seyirci en problemli seyircidir. Unutmayın ki o oyunlara biletlerini satın alarak gelmiş seyirciler de var; günahtır.
Son yıllarda salonları doldurabilmek için ekran yüzlerinin tiyatro sahnelerinde olması, sinema direktörlerinin tiyatro yönetmesi, magazinin fuayede beklediği ünlü avına dönen prömiyerler bir tercih hâline geldi. Bu hususta konuşabileceğimiz çok sayıda sorun olsa da ben bu yazıda yalnızca seyirci tercihleri açısından bakmak istiyorum. İşte o ünlü görme dileğiyle tiyatroya gelen çok sayıdaki yeni seyirci, maalesef televizyon seyreder üzere davranmaya devam ediyor. Ve tiyatroyu da sahnede seyrettiklerinden ibaret sanıyorlar. Yeni ve tehlikeli tüketiciler (seyirci diyemiyorum) işte bu türlü yetişiyor.
Peki seyirci eğitilir mi? Evet. Hem de her yaşta.
Bütçelerimizde itinayla ayırdığımız hisseyle, yollarda vakitle yarışarak salonlara ulaştığımızda, artık yalnızca sahnede olan biteni seyretmek isteyen âlâ niyetli insanlara bir çağrım var: Ne olur bu yazıyı okuyun, okutun ve paylaşın. Tiyatronun uygunluğu için hepimize düşen sorumluluklar var.
Seyirciyi eğitmek aşağılamayla, utandırmayla değil; hatırlatmayla, ısrarla, ortak bir kültür lisanı kurarak yapılır. Seyirciye düşmanlık değil, sorumluluk yüklemek gerekir. Zira sahne sanatları seyircisiz var olamaz; fakat her seyirciyle de hayatta kalamaz.
Yıllar evvel Muhsin Ertuğrul’un tiyatro adabı üzerine yazdığı broşürde şu unsurlar vardı:
- Tiyatro cümbüş yeri değil, büyüklerin mektebidir.
- Tiyatroya mümkün mertebe pak giyinilip gidilir ve gürültüsüzce bir mevkiye oturulur.
- Perdenin açılacağını ihbar eden işaretten sonra, perde kapanıncaya kadar artık bir söz konuşulmadan yalnız eser dinlenir. Bir milletin bilgi ve anlayış düzeyi, sanat yapıtlarına ve sanatkârlara gösterdiği alaka ile ölçülür.
- Tiyatroda sigara içmek hakikat değildir. Ancak mecburiyetse perde ortalarında içilir.
- Perde ortalarındaki istirahat süreleri evvelce tayin ve ilan edilmiştir. Sabırsızlanmak bu süresi kısaltmaz.
- Islık çalmak ve ayakları yere vurarak alkışlamak takdir etmek değildir.
Bir milletin kültür düzeyi, sanat yapıtına gösterdiği hürmetle ölçülür. Salon karardığında sahne aydınlanır. Lakin asıl problem şu ki: Biz kararıyor muyuz, yoksa biraz olsun aydınlanıyor muyuz?
Hepimize düzgün pazarlar.
